Havacılıkta Kış Operasyonları: De-Icing ve Anti-Icing
Kış ayları genellikle insanlık için zorlayıcı olabilir. Dondurucu soğuklar, kar ve buz hayatın birçok noktasına doğrudan veya dolaylı olarak etki ediyor. Havacılık sektöründe kış operasyonlarında iki temel zorluk bulunmaktadır: Havalimanını ve uçakları uçuşa hazır olması için temiz ve emniyetli bir şekilde tutmak. Hayatın birçok noktasında olduğu gibi havayolları ve havalimanlarında çalışan personeller de bu koşullarla mücadele etmeye çalışıyor. Bu mücadelenin arkasında emniyet ve güvenlik faktörü yer alıyor. Bu yazıda, bu mücadelenin arka planında yer alan kritik operasyonları gelin birlikte inceleyelim.
De-Icing ve Anti-Icing nedir?
Kavramın Türkçe karşılığı tam olarak literatürde yer almamaktadır, Türk sivil havacılığına da De-Icing olarak geçmiştir. Türkçe karşılığını doğrudan çevirmek gerekirse buz temizleme, buz çözme, buz eritme işlemi, buz giderme işlemi diyebiliriz. Anti-Icing ise buzlanmayı önleme olarak çevrilebilir.
De-Icing (Buz temizleme)
Terminolojik olarak De-icing, uçağın üzerinde oluşmuş mevcutta var olan kar/buz/kırağıyı temizleme işlemidir. Uçak o an için temizlenir ancak yağış devam ediyorsa yeniden buzlanabilir.
Anti-icing (Buzlanmayı Önleme)
Anti-icing, uçağın kritik yüzeylerinde buz oluşmasını önlemek için yapılan uygulamadır. Temel amaç, buz oluşumunu geciktirmek/önlemek ve belirli bir süre koruma (holdover time) sağlamaktır.
Neden De-Icing’e ihtiyaç vardır?
Kış koşulları, uçakların yer seviyesinde veya havada kanat ve gözde yüzeylerinde donmaya sebep olabilir. Özellikle uçak gövdesinde ve kanat profili yüzeyinde biriken yağmur ve kar suları buz kristallerine dönüşebilmektedir. Bu durum uçağın aerodinamik yapısını bozmakta ve uçuş emniyetinde risk yaratmaktadır (bu durum Kontaminasyon olarak adlandırılmaktadır). Uçak yüzeyinde biriken buz uçağın kalkış performansını ve stabilitesini ciddi şekilde tehlikeye atabilir. Ayrıca uçak yüzeyinde biriken kar veya buz kütlesi, uçak üzerinde daha fazla ağırlık yaratmaktadır. Bu durum operasyonel verimliliği azaltmaktadır. Bu sebeple uçak yüzeyinin kar ve buzdan arındırılması gerekmektedir. Kısaca De-Icing kış operasyonlarının vazgeçilmez parçasıdır.
De-Icing ihtiyacına kim karar verir?
Kaptan pilot, push-back’ten önce De-Icing işleminin gerekli olup olmadığını belirlemekle sorumludur. Kaptan pilot De-Icing sürecini denetlerken, yer personeli de uçak güvenliğini etkileyecek durumları raporlamaktan sorumludur.
Uçaklar için herhangi bir buz çözme teknolojisi geliştirilmedi mi?
Açıkçası günümüz modern yolcu uçakları tasarım aşamasındayken kış koşullarına toleranslı ve uçuşa elverişli bir şekilde tasarlanmıştır. Uçak yüzeyleri pürüzsüzdür. Çeşitli mekanik ısıtma ve buz çözme sistemleri bulunmaktadır. Hatta gözle görülemeyen buzlanma bile artık uçak uyarı sistemleri ile tespit edilebilmektedir. Mürettebatı buzlu koşullar konusunda uyaran teknolojik sistemler bulunmaktadır. Bazı uçaklar birden fazla buz uyarı ve buz çözme mekanizmasına sahiptir.
Uçak tekerleri karlı / Buzlu havada kayar mı?
Kış aylarında bir diğer buzlanma riski, pistlerin, taksi yollarının ve apronun buzlanması; bu durumda akla gelen soru uçakların tekerlerinin kayması. Bu durum için yolcuların endişelenmesine gerek yok. Çünkü günümüz modern yolcu uçaklarında tıpkı otomobillerdeki ABS sistemine benzeyen ancak çok daha gelişmiş kaygan pistlerde, uçak tekerlerinin kaymasını önleyen "Anti-Skid" (kayma önleme) frenleme sistemleri bulunur. Bir tekerlek kaymaya başlarsa, sensörler bunu algılar ve fren basıncı otomatik olarak yükselir veya düşer. Böylece kontrollü iniş ve frenleme sağlanır. Ayrıca günümüzde uçak tekerlerinde çelik fren teknolojisinden karbon fiber teknolojisine geçilmiştir. Bu sayede buzlu ve ıslak koşullarda daha yüksek frenleme performansı elde edilmektedir.
Pistler nasıl temizleniyor?
Havacılık operasyonlarının kesintisiz devam edebilmesi için, pistlerin, taksi yollarının ve apronun 7/24 temiz ve uçuşa hazır olması gerekiyor. Kar ve buz riskini azaltmak için önceden yer yüzeyleri buzlanma önleyici kimyasal maddelerle (de-icing fluids) işlenir. işlenir. Hava koşulları güvenli sınırı aştıysa, pistler tamamen kapatılabilir. Bunu önlemek için, yer personeli kar/buzu temizlemek için çalışır. Günümüzde havalimanlarında kar temizleme işlemleri için profesyonel araç ve ekipmanlar bulunmaktadır. Kar temizleme süreci 20 dk gibi bir sürede gerçekleştirilmektedir.
Kış operasyonları için, havacılık personelleri özel eğitim alıyor mu?
Uçak mürettebatları bu tip durumlarda emniyetli bir şekilde uçağı kaldırıp, yine emniyetli bir şekilde indirebilmek amacıyla özel eğitimler almaktadır. Ayrıca yer personelleri de, kışın uygulanması gereken prosedürler için özel eğitimler almaktadır. Pistin temizlenmesi ve uçağın buzdan arındırılması da dahil olmak üzere, güvenli kalkış ve iniş garantisi sağlanır. Personel, soğuk ve ıslak koşullara karşı koruma sağlayan yalıtımlı üniformalar, eldivenler ve ayakkabılar gibi kış koşullarına uygun özel kıyafetlerle donatılmışlardır.
Referanslar:
-European Union Aviation Safety Agency. (2023, 14 Aralık). Fighting the freeze: The hidden operations behind winter flights. EASA Light. https://www.easa.europa.eu/en/light/topics/fighting-freeze-hidden-operations-behind-winter-flights
-Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü. (2016). Gözetim ve yönetim hizmeti kitabı (Yayın No. HAD/T-32). Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü Yayınları.
Yazarlar:
*Ömer Faruk Aytekeli & *Murat Çil
#Havacılık #DeIcing #AntiIcing #UçuşEmniyeti #KışOperasyonları #Aviation #PilotLife #Havalimanı #UçakBakımı #WinterOperations #NeoCockpit #muratçil #ömerfarukaytekeli #civilaviation #airside
