Pilot Adayı Seçiminde Yeni Dönem: Teknik Yeterlilikten Teknik Olmayan Becerilere (CRM)
Pilotluk, yüksek disiplin ve sorumluluk gerektiren bir meslek olduğu için, aday seçim süreçleri kritik öneme sahiptir. Profesyonel bir aday seçim sürecinin temelini, mesleğin gerektirdiği niteliklerin doğru bir şekilde analiz edilmesi oluşturur. Bu analiz alanında uzman psikologlar, deneyimli pilotlar, özellikle kaptan pilotlar, eğitmen pilotlar, insan kaynakları uzmanları, havacılık sektöründe tecrübeye sahip uzman profesyoneller gibi kişiler tarafından yapılmaktadır. Bu blog yazımda bir pilot adayında olması gereken beceri ve gereksinimlere değineceğim. Sizler için bu konuyu araştırmadan önce detaylı bir literatür taraması yaptım. Bu konu ile ilgili bulmuş olduğum makaleleri okudum ve sizler için derledim. Hem askeri havacılık alanında yapılmış çalışmaları hem de sivil havacılık alanında yapılmış çalışmaları incelemeye özen gösterdim. Hepinize keyifli okumalar dilerim.
Giriş
Hava kuvvetleri, havayolları ve uçuş eğitim okulları pilot adayları için bir takım ön test ve değerlendirmeler yapmakta. Kişilik (karakter) özellikleri de bu testlerin bir parçası ve tarihi 1.dünya savaşına kadar uzanmakta. Dünya tarihinde ilk kez pilot adaylarına test uygulanması 1.Dünya savaşı ve sonrasında İngiltere ve Almanya gibi ülkelerin hava kuvvetleri örneklerinde görülmüş. O zamanlar genellikle kağıt üzerinde yapılan testler ve değerlendirmeler günümüzde bilgisayar tabanlı yapılmaktadır. İlk zamanlar pilotların karakterini anlamaya yönelik yapılan çalışmalarda geleneksel yöntemler tercih edilmiştir. Örneğin Reinhardt'in yüz beş ABD jet pilotu üzerinde yaptığı bir çalışmada, başarılı pilotların çoğunun ilk doğan çocuklar olduğu ve olağanüstü derecede yakın baba-oğul ilişkilerinin olması sonucuna varılmış. Ayrıca pilotların yüksek özgüvenli ve rekabetten hoşlanan mücadeleci kişiler olduğu gözlemlenmiş. Gordon J. Turnbul tarafından yapılan “A Review of Military Pilot Selection” adlı çalışmada geleneksel eski nesil uçakları kullanan pilotların yüksek derecede psikomotor beceriler (sağ beyin) kullanması gerektiği, ancak günümüzde teknolojik olarak daha gelişmiş olan modern uçaklarda, sistem izleme gibi daha çok analitik ve entelektüel becerilere(sol beyin) ihtiyaç olduğu ifade edilmiş. Her iki beyin fonksiyonunun da göz ardı edilmemesi gerektiği ayrıca belirtilmektedir.
Teknolojideki hızlı gelişmeler, havacılık sektöründe artan rekabet, havayollarının doğru pilot adayını tespit edebilmesi için pilot adayı seçim süreçlerinde bir takım değişiklikler yapılmasını gerektirmiştir. Pilot adayı seçilmeden öncesinde pilotlara kişisel envanter, kişilik testleri, psiko-motor testler gibi bir takım testler uygulanmaktadır. Pilot seçimi genellikle bu testlerin sonucuna göre yapılmaktadır. Ancak son zamanlarda bazı havayolları pilot aday seçim süreçlerinde değişiklikler yapmaktadır. Çünkü, günümüzde teknik becerilerden ziyade teknik olmayan beceriler havayolu şirketleri için daha önemli hale gelmektedir. Örneğin, Alman Havacılık ve Uzay Araştırma Kurumu (DLR) ‘nda, havacılık ve uzay psikolojisi bölümünde çalışan Hans-Jürgen Hörmann, Dietrich Manzey, Peter Maschke ve Yvonne Pecena tarafından yapılan bir çalışmada Alman havayolu Lufthansa’nın pilot adaylarını seçerken uygulamış olduğu DLR testlerinin sonuçları incelenmiş. Bu bağlamda, Pilot adayının sadece zeki ve yetenekli olması geçerli bir sebep olarak görülmemiş; öyle ki iyi bir takım oyuncusu olmak ve insanlarla iyi geçinmek gibi teknik olmayan beceriler eğitimde başarılı olmanın ve kokpitte verimli çalışmanın en güçlü göstergesi olarak ifade edilmiş. Bu yaşanan değişimin en önemli sebeplerinden birisi şüphesiz teknoloji, çünkü havacılık endüstrisinin ilk yıllarında uçuş kontrolü büyük ölçüde pilotlara bağlıydı ancak günümüzde daha çok modern bilgisayar tabanlı yazılım ve donanımlar tarafından gerçekleşmekte. Bu bağlamda, havacılık psikologları, insan faktörüne odaklanarak CRM (crew resource management) eğitimleri geliştirmektedir. DLR ve Lufthansa, bu amaçla ortak bir CRM eğitimi oluşturmuştur. Eğitimin etkisini en üst düzeye çıkarmak için DLR, iyi kişilerarası becerilere sahip pilotları seçmeye yardımcı olacak bir Değerlendirme Merkezi kurma çabasına girmiştir. Pilotların kişilerarası becerilerini incelemek için özel test yöntemleri geliştirmeye başlamıştır. Bu yöntemler, endüstriyel ortamlarda 'değerlendirme merkezi yöntemleri' olarak adlandırılan yöntemlerle ilişkilidir. Genellikle, değerlendirme merkezi (AC) terimi, bir bireyin veya bir grup bireyin, rol oyunları, grup içi problem çözme görevleri veya simüle edilmiş iş görevleri gibi farklı egzersizler sırasında eğitimli bir jüri ekibi tarafından gözlemlenip değerlendirildiği bir süreci tanımlamak için kullanılır. Geleneksel yetenek testleriyle karşılaştırıldığında, kişilik testlerinin psikometrik kriterler açısından hala bazı metodolojik zayıflıkları vardır.
Teknik Olmayan Beceriler
Anna Krämer’ın yapmış olduğu “Analysis of Current and Future Requirements for Pilots” adlı yüksek lisans tezinde pilotlar için mevcut ve gelecekteki gereksinimler tespit edilmeye çalışılmış. Çalışmada gereksinimler kategorilere ayrılmış. Sosyal yeterlilikler kategorisinde; İş birliği, takım çalışması becerileri, destekleyici olma, empati ve başkalarını motive etme gibi sosyal etkileşimleri destekleyen özellikler en önemli kategori olarak öne çıkmıştır. Bir diğer önemli kategori ise gerçekçi öz performans değerlendirmesi; kişinin kendini doğru değerlendirmesi, aşırı özgüvenli olmaması, objektif eleştirileri kabul etmesi ve kendini geliştirmeye açık olması gibi özelliklerdir. Baskı altında sakin kalabilme, kolayca strese girmeme ve olumlu bir tutum sergileme özellikleri, stres direnci kategorisi olarak sınıflandırılmış; ve önemli görülmüştür. Uçuşa dikkatli hazırlanma, kurallara bağlılık, özenli olma ve güvenliğe yönelik proaktif bir tutum sergileme gibi özellikler, sorumluluk kategorisi altında sınıflandırılan önemli hususlardır. Dikkat kontrolü, durumsal farkındalık, öğrenme yeteneği, koordinasyon ve çoklu görev (multitasking) beceriler, bilişsel yetenekler kategorisinde sınıflandırılmıştır. Diğer kategoriler arasında Yetkinlikler ve Bilgi, Ekip Kaynak Yönetimi (CRM), İletişim Becerileri, Liderlik Becerileri, Motivasyon ve Karar Verme yer almaktadır.
Uzmanlara göre gelecekte daha önemli hale gelecek gereksinimler şunlardır; Teknik anlayış, artan bilgiyi yönetmek için daha yüksek durumsal farkındalık ve artan strese karşı direnç. Ayrıca, otomasyonun başarısız olduğu acil durumlarda kullanılmak üzere manuel uçuş becerilerinin korunmasının, kritik hale gelmesi beklenmektedir. Bu durumun aksine gelecekte daha az öneme sahip olan gereksinimler şunlar olacaktır: rutin operasyonlarda manuel uçuş becerilerinin önemi azalacak ayrıca, veri bağlantısı ile iletişimin artmasıyla telsiz iletişimi için İngilizce dilinin öneminin azalabileceği yazarlar tarafından öngörülmüştür. Kısaca çalışmanın bulgularına göre bilişsel yeteneklerden çok kişilik özellikleri ve sosyal beceriler ön plana çıkmaktadır. Uzmanlar için çok yüksek düzeyde gerekli gereksinimler, takım çalışması, zor durumlarda karar verme, baskı altında sakin kalabilme ve öncelik belirleme yeteneği olmuştur. Yüksek derecede gerekli olan gereksinimler ise duygusal stabilite, iş birliği, deneyime açıklık, sorumluluk, başarı motivasyonu ve iletişim becerileri gibi özellikler olmuştur.
IATA Ve Askeri Havacılık Örnekleri
Uluslararası Hava Taşımacılığı Birliği (IATA) ‘ne göre, 2012 tarihli "Pilot Yetenek Testleri için Kılavuz Materyal ve En İyi Uygulamalar" belgesinde, pilot adaylarının değerlendirilmesi için uluslararası bir standart oluşturmayı hedefleyen beş ana kategori belirlemiştir. Bu kategoriler; mantık yürütme ve hafıza gibi Temel Zihinsel Yetenekleri; çoklu görev ve takip gibi psikomotor görevler ile risk yönetimi ve planlama gibi stratejik becerileri içeren Operasyonel Yetkinlikleri; iletişim, iş birliği ve liderlik gibi Sosyal Yetkinlikleri; öz disiplin ve stres yönetimi gibi Kişilik Özelliklerini; ve son olarak yönetmelikler, prosedürler ve teknik bilgi gibi mesleğe özgü bilgileri kapsayan Mesleki Yetkinlikleri içerir. Ayrıca askeri pilot seçimi için yapılmış bir çalışmadaki bulgulara göre bir pilotta olması gereken beceri ve yetenekler önem sırasına göre şu şekilde sıralanmış; psikomotor yetenekler, sosyal yetenekler, algısal yetenekler, bilişsel yetenekler ve fiziksel yetenekler.
Dr. David K. Trites ve Dr. Albert L. Kubala tarafından yürütülmüş “Characteristics of Successful Pilots” adlı başka bir çalışmada başarılı askeri pilotların kişisel özelliklerini incelemişler. Çalışmada araştırmacılar, pilotların kariyerlerinin başındaki özelliklerin, ilerideki başarılarını ne ölçüde etkilediğini inceleyen boylamsal bir yaklaşım ile mevcut başarı düzeylerinin o anki kişisel özellikleri ile karşılaştırıldığı eş zamanlı bir yaklaşım modelini test etmişler. Araştırmacılar araştırma sonucunda başarılı askeri pilotların ortak özelliklerini şu şekilde sıralamışlar:
genel olarak çevreye uyum sağlayan, strese karşı dayanıklı ve sosyal ilişkileri güçlü bireylerdir.
psikolojik ve bedensel hastalık şikayetleri daha az olan veya bu tür şikayetleri dile getirmeyen bireylerdir.
Bencil ve sürekli kendi başarılarıyla meşgul olan bireyler değildir. Narsizm eğilimi oldukça düşüktür.
Eğitim sırasında daha yetenekli ve daha iyi performans sergileyen pilotların, kariyerlerinde daha başarılı olduğu gözlemlenmiştir.
Başarılı askeri pilotlar, meslektaş ve üstleri (komutanları) tarafından “cesur, adil, sorumluluk sahibi, disiplinli ve sevilen kişiler” olarak tanımlanmıştır.
Teknik Olmayan Beceriler (CRM) - Emniyet İlişkisi
Teknik olmayan beceriler, Ekip Kaynak Yönetimi (Crew Resource Management - CRM) becerileri olarak da bilinir ve durumsal farkındalık, karar verme, liderlik, takım çalışması, stres ve yorgunluk yönetimi gibi faktörleri kapsar. Havacılık kazaları üzerine yapılan araştırmalar, bu kazaların %80'inin insan faktörlerine atfedilebileceğini ortaya koymaktadır. Bu beceriler, bireylerin teknik yeterliliklerini artırarak karmaşık sistemlerde güvenli ve verimli performansı teşvik eden bilişsel, sosyal ve kişisel yönetim yetenekleri olarak tanımlanmaktadır. Daha önce yapılmış bir çalışmada pilotlarda olması gereken teknik olmayan beceriler araştırılmış ve bu becerilerin emniyetli operasyonlardaki rolü incelenmiş. Çalışma kapsamında Web of Science, Scopus, PsycInfo gibi yedi farklı veri tabanından 17 yüksek etki değerli makale seçilmiş ve taranmış. İncelenen 17 makalede, pilotlar için en önemli teknik olmayan beceriler ve belirtilme sıklıkları şu şekilde tespit edilmiş:
İletişim (%66.67)
Karar Verme (%55.56)
Durumsal Farkındalık (%38.89)
Stres Yönetimi (%27.78)
Liderlik (%27.78)
Bunların yanı sıra iş birliği, takım çalışması ve problem çözme de sıkça vurgulanan diğer beceriler olmuş. Bu becerileri ayrı ayrı incelemenin önemli olduğunu düşünüyorum. Ancak bu haftaki blog yazım biraz fazla uzun oldu, bu sebeple sizleri sıkmak istemiyorum ve önümüzdeki hafta blog yazımda bu becerileri tek tek incelemek istiyorum.
Tartışma ve Sonuç
Genel olarak toparlamak gerekirse, pilot adaylarının pilotaj eğitimi esnasında yaşayacakları zorlukları ve karmaşıklığı göz önüne aldığımızda, pilot adaylarının bu alanda iyi bir performans elde edebilmek için gerekli olan becerileri bilmesi çok önemlidir. Günümüzde becerileri teknik ve teknik olmayan beceriler olarak ikiye ayırırsak, teknik olmayan becerilerin daha önemli hale geldiğini ifade edebiliriz. Hayali pilot olmak olan bir çok insan, bu becerileri geliştirmeli ve bu beceriler ile ilgili çok fazla araştırma yapmalı diye düşünüyorum. Ancak bazen eğitim ve öğretim yetersiz kalabiliyor, çünkü teknik olmayan beceriler; sadece eğitim ile öğrenilebilen ve geliştirilebilen faktörler değil, uzun yıllar boyunca edinmiş olduğumuz bilgi, tecrübe, değer, kültür ve normlarımızın bir harmonisi. Örneğin, bir Alman ve bir ABD vatandaşının değerleri, normları, kültürleri, birbirinden çok farklıdır. Belki de bu konu bir başka araştırmanın, konusu olabilir. Bir sonraki blog’ ta görüşmek dileğiyle sağlıcakla kalın.
Referanslar:
-Astani, A.-I., & Macarie, A. (2013). The ideal ability profile of the student future military aircraft pilot. Review of the Air Force Academy, 1(23), 89–94.
-Ceken, S. (2024). Non-Technical Skills Proficiency in Aviation Pilots: A Systematic Review. International Journal of Aviation, Aeronautics, and Aerospace. https://doi.org/10.58940/2374-6793.1933
-Hoermann, H.-J., & Goerke, P. (2014). Assessment of social competence for pilot selection. The International Journal of Aviation Psychology, 24(1), 6–28. https://doi.org/10.1080/10508414.2014.860843
-Hörmann, H.-J., & Maschke, P. (1996). On the relation between personality and job performance of airline pilots. The International Journal of Aviation Psychology, 6(2), 171–178. https://doi.org/1207/s15327108ijap0602_4
-Hörmann, H.-J., Manzey, D., Maschke, P., & Pecena, Y. (1997). Behavior-orientated assessment of interpersonal skills in pilot selection: Concepts, methods, and empirical findings. [Konferans bildirisi]. International Symposium on Aviation Psychology, Columbus, OH, United States.
-Krämer, A. (2018). Analysis of current and future requirements for pilots. Paris-Lodron-Universität Salzburg.
-Trites, D. K., & Kubala, A. L., Jr. (1957). Characteristics of successful pilots. Aviation Medicine, 28(1), 34–40.
-- Neo Cockpit -- Ömer Faruk Aytekeli -- Neocockpit -- Ömer Faruk Aytekeli -- NeoCockpit --