Türkiye'nin Havacılık Tarihine Yolculuk: İlk Ticari Uçuşlar Ve İmtiyazlar

Mücahid Ammar Şahin

4/12/20264 min oku

Bugün sizlere, dev bir sektör haline gelen hava yolu yolcu taşımacılığının Türkiye tarihinde nasıl başladığını ve bu yolda şirketlere verilen ilk havacılık imtiyazlarını anlatacağım. I. Dünya Savaşı bittikten sonra havayolu taşımacılığı, Avrupa ülkeleri için önemli bir rekabet alanı haline gelmeye başlamıştır. Türkiye; konumu itibarıyla o dönemde havayolu taşımacılığı için uygun bir pazar açığı bulundurması gibi çeşitli fırsatları bünyesinde barındırmasından ötürü oldukça kritik bir noktada yer alıyordu.

I. Dünya Savaşı sona erdikten sonra İngiltere, Fransa, Almanya ve İtalya havayolu işletmeleri; yük ve yolcu taşımacılığı için Türkiye’de imtiyaz elde etme peşine düşmüşlerdir. Bu doğrultuda ilk görüşmeleri, Fransız ve Rumen hükümetlerinin ortaklaşa kurduğu Compagnie Franco-Roumaine de Navigation Aérienne (Franco-Romen Hava Seyrüsefer Kumpanyası) 1920 yılında yapmıştır. Görüşmeler, 1922 yılında Mudanya Mütarekesi'nin imzalanmasının ardından hız kazandı ve 1922 yılı sonlarında anlaşma imzalandı. Bükreş'ten İstanbul'a uzanan bir hava hattı için yapılan bu anlaşmaya göre şirket; Bükreş-İstanbul arasında haftada iki kez sefer yapacaktı. Bu seferlerde yolcu ve posta taşımacılığı gerçekleştirilecekti. Söz konusu anlaşma, Türkiye'nin bağımsızlığını kazanmasının ardından imzalanan ilk ticari hava taşımacılığı anlaşmasıdır. Ancak o yıllardaki siyasi karışıklıklardan dolayı herhangi bir uçuş yapılamamıştır.

16 Şubat 1925 yılına gelindiğinde Türk Tayyare Cemiyeti (TTC) kurulmuş ve 20 Ağustos 1925 tarihinde İstanbul-Ankara arasındaki ilk ticari uçuş gerçekleşmiştir. Bu uçuş, Junkers F-13 tipi bir uçakla, cemiyetin kurucularından olan Nuri Demirağ’ın finansal destekleri ve girişimleri 8 yolcu ile gerçekleştirilmiştir. Bu olay, Türkiye'de ticari havacılığın başlangıcı olarak kabul edilir; ulaşım altyapısının gelişmesi ve uluslararası hava taşımacılığında önemli bir yere sahip olunması açısından kritik bir adımdır. Ancak bir şirket çatısı altında gerçekleştirilmediği için "ilk yurt içi ticari uçuş" olarak değerlendirilmez. Türkiye'deki ilk yurt içi ticari uçuş, 15 Ağustos 1925 tarihinde Alman sermayeli "Junkers Luftverkehr Türkei" şirketi tarafından gerçekleştirilmiştir. İstanbul-Ankara arasında yapılan bu uçuşta yine Junkers F-13 tipi uçak kullanılmış ve 8 yolcu ile 1 mürettebat taşınmıştır. Bu nedenle Türkiye'de şirket bazlı ilk yurt içi uçuş 1925 yılında gerçekleşmiştir.

1923 yılı içerisinde aynı zamanda İtalyan Aero Espresso Italiana (AEIA) şirketi ile Türkiye arasında ticari hava taşımacılığı anlaşması imzalanmıştır. İlk yurt dışı ticari taşımacılığı için imtiyaz sahibi olan AEIA, ilk uçuşunu 1 Ağustos 1926 tarihinde Brindisi-Atina-İstanbul hattında gerçekleştirmiştir. Bu uçuşta Savoia-Marchetti S.55 tipi deniz uçakları kullanılmıştır ve bu sefer, Türkiye’den yurt dışına yapılan ilk ticari hava taşımacılığı olarak kabul edilmektedir.

1933 yılına gelindiğinde ise Türk Tayyare Cemiyeti’nin faaliyetleri Türk Hava Kurumu (THK) bünyesinde yapılandırılmış ve "Devlet Hava Yolları İşletmesi" adı altında Türkiye’nin yerli sivil havacılık faaliyetleri 5 uçaklık küçük bir filo ile resmen başlamıştır. Bu girişim, aynı zamanda Türk Hava Yolları’nın (THY) temeli olarak kabul edilir. Faaliyetler 1955 yılına kadar bu yapıda devam etmiştir. Ardından 1955 yılında kurum kimliği yeniden yapılandırılarak günümüzde Türkiye’nin bayrak taşıyıcı havayolu olan ve faaliyetlerini güçlü bir şekilde sürdüren Türk Hava Yolları Anonim Ortaklığı kurulmuştur. Ayrıca Türk Hava Yolları, ülkemizin ilk yurtdışı uçuşunu 1947’de İstanbul’dan Atina’ya gerçekleştirmiştir.

Türk ticari hava taşımacılığı tarihine genel olarak baktığımızda; yabancı şirketlerin, sektörün başlaması için en az yerli girişimler kadar katkıda bulunduğunu söyleyebiliriz. Ancak ticari hava taşımacılığında "ilkleri", kendi fabrikalarımızda ürettiğimiz yerli uçaklarla yapma fırsatımız varken bu fabrikaları geliştirmek yerine kapatmış olmamız; yabancı şirketler yerine kendi ülkemize değer katacak isimlerin önünün kesilmesi tarihin tozlu raflarında kalmış bir muammadır. Her ne kadar biraz geç kalınmış olsa da Türkiye, havacılık sektöründe günümüzde oldukça iyi işler başarmaktadır. Bizler ise bu başarının katlanarak artmasını canı gönülden diliyoruz.

Sonraki yazılarda görüşmek üzere.

Referanslar:

-Haytoğlu, E. (2018). Cumhuriyetin ilk yıllarında ticari havayolu taşımacılığında imtiyazlı ilk şirket: Aero Espresso Italiana (1924-1935). Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi (CTAD), 14(28), 75-109.

-Karacagil, Ö. K. ve Çıtır, S. (2023). Türkiye’de sivil havacılık ve Lufthansa Şirketi’nin faaliyetleri (1928-1933). Avrasya İncelemeleri Dergisi, 12(1), 19-49.

-Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü. (t.y.). Tarihçe. https://web.shgm.gov.tr/tr/kurumsal/1--tarihce

-Türk Hava Yolları. (t.y.). Hakkımızda. https://www.turkishairlines.com/tr-tr/basin-odasi/hakkimizda/

Yazar: Mücahid Ammar Şahin

-- Neo Cockpit -- Mücahid Ammar Şahin -- Neocockpit -- Mücahid Ammar Şahin -- NeoCockpit --

#HavacılıkTarihi #TürkHavacılığı #SivilHavacılık #THY #TürkHavaYolları #NeoCockpit #MücahidAmmarŞahin #NuriDemirağ #TürkHavaKurumu #HavacılıkHaberleri #UlaşımTarihi #AeroEspresso #JunkersF13 #Göklerdekiİzler #CumhuriyetHavacılığı #YerliÜretim #HavacılıkKültürü #AviationHistory #TurkishAviation #UçakTarihi #HavacılıkVeUzay #HavaTaşımacılığı #HavacılıkGünlüğü #SektörelGelişim #İstikbalGöklerdedir #HavacılıkBlog #UçuşTarihi #GökyüzüTutkusu